📋 Overzicht Collectieve
Brief nr. 166: Noodmaatregelen tegen Overbevolking in de Gevangenissen
Collectieve Brief nr. 166 is een officiële instructie van de
penitentiaire administratie (FOD Justitie) van 18 september 2026. De brief
geeft uitleg over de praktische uitvoering van de nieuwe "Noodwet
2.0" (wet van 22 juli 2026).
Het hoofddoel van deze noodwet is het dringend
terugdringen van de overbevolking in de Belgische Gevangenissen. De
maatregelen treden in werking op 1 oktober 2026.
Het document valt uiteen in twee grote delen:
- Het
Elektronisch Toezicht van rechtswege (automatisch enkelbandverlof)
- De
vervroegde invrijheidstelling van personen zonder wettelijk verblijfsrecht
met het oog op verwijdering uit het land
1. Noodprocedure: Elektronisch Toezicht van Rechtswege
(ET RW)
❓ Wat betekent "van
rechtswege"?
Normaal moet een gedetineerde elektronisch toezicht
(enkelband) zelf aanvragen en moet de gevangenisdirecteur of de
strafuitvoeringsrechtbank evalueren of er contra-indicaties zijn.
Bij de noodprocedure "van rechtswege"
gebeurt de toekenning automatisch door de wet:
- Geen
aanvraag nodig: De gedetineerde hoeft dit niet zelf te vragen.
- Geen
individuele beoordeling: De directeur kijkt enkel of aan de wettelijke
voorwaarden is voldaan; er wordt geen individuele risicoafweging gemaakt.
- Niet
weigerbaar: De gedetineerde kan de toekenning niet weigeren.
- Enkel
algemene voorwaarden: Er kunnen geen speciale individuele voorwaarden
worden opgelegd.
⏱️ Voor wie geldt dit en vanaf
wanneer?
De maatregel geldt voor gedetineerden met een straftotaal
van maximaal 10 jaar. De tijdsvoorwaarden hangen af van de lengte van de
straf:
- Straffen
van 6 tot en met 18 maanden: Komen onmiddellijk bij opsluiting
in aanmerking.
- Straffen
van meer dan 18 maanden tot en met 10 jaar: Komen in aanmerking zodra
ze 18 maanden voor hun strafeinde zitten ÉN de datum voor
voorwaardelijke invrijheidstelling (VI-datum, meestal 1/3de van de straf)
bereikt hebben.
Voorbeeld: Bij een straf van 30 maanden (2,5 jaar) is
de VI-datum bereikt na 10 maanden detentie (1/3de). 18 maanden voor het
strafeinde valt na 12 maanden detentie. De gedetineerde komt dus na 12
maanden detentie in aanmerking voor ET van rechtswege.
- Geldigheidsduur
noodmaatregel: ET van rechtswege kan worden toegekend vanaf 1
oktober 2026 tot en met 31 december 2028.
🚫 Wie is uitgesloten van
deze automatische regeling?
Om de veiligheid van de samenleving te beschermen, sluit de
wet verschillende categorieën uit:
- Altijd
uitgesloten (ongeacht strafmaat):
- Veroordeelden
voor zedenmisdrijven.
- Veroordeelden
voor terroristische misdrijven of personen die tekenen vertonen
van gewelddadig extremisme.
- Personen
met een terbeschikkingstelling van de strafuitvoeringsrechtbank (TBS).
- Uitgesloten
wegens aard van de feiten:
- Veroordeelden
voor geweldsfeiten (zoals moord, ernstige slagen en verwondingen,
intrafamiliaal geweld, geforceerde diefstal met geweld).
- Veroordeelden
voor drugsfeiten.
- Specifieke
situaties:
- Personen
die korter dan 2 maanden geleden hun voorwaarden hebben geschonden
(herroeping).
- Adresbeperking:
Indien de feiten zijn gepleegd in de context van intrafamiliaal geweld of
mishandeling, mag het elektronisch toezicht niet plaatsvinden op
het adres waar het slachtoffer woont.
🏡 Aan welke materiële
voorwaarden moet worden voldaan?
Voordat de directeur de gedetineerde effectief onder
elektronisch toezicht plaatst, controleert de gevangenis twee dingen:
- Een
geschikte verblijfplaats: Er moet een concreet adres in België zijn
waar de betrokkene voor onbepaalde tijd kan verblijven.
- Akkoord
van de huisgenoten: De gevangenis neemt telefonisch contact op om het
akkoord te vragen van de meerderjarige huisgenoten op dat adres.
📜 Welke regels (algemene
voorwaarden) moet de veroordeelde naleven?
De veroordeelde krijgt tijdens het elektronisch toezicht
automatisch 5 algemene verplichtingen opgelegd:
- Geen
nieuwe strafbare feiten plegen.
- Slachtoffers
niet lastigvallen.
- Een
vast adres in België behouden en dit enkel wijzigen na toestemming.
- Ingaan
op alle oproepingen van de justitiehuizen (VCET/DSE) en het openbaar
ministerie.
- Het
vastgestelde uitvoeringsplan (het uurrooster) stipt naleven.
👨⚖️ Welke rol speelt de
strafuitvoeringsrechtbank (SURB)?
Hoewel de toekenning automatisch door de wet gebeurt, stuurt
de gevangenis het dossier onmiddellijk door naar de Strafuitvoeringsrechtbank
(SURB). De SURB krijgt 2 maanden de tijd om te controleren of de
wettelijke tijds- en toekenningsvoorwaarden juist zijn toegepast. Blijkt dat er
een fout is gemaakt, dan kan de rechter de stopzetting bevelen.
2. Invrijheidstelling van Veroordeelden Zonder Recht op
Verblijf
Voor veroordeelden die geen wettelijk verblijfsrecht hebben
in België en die het grondgebied moeten verlaten, voorziet de Noodwet 2.0 in
twee regelingen om hen sneller over te dragen aan de Dienst Vreemdelingenzaken
(DVZ) voor daadwerkelijke deportatie/verwijdering:
- Artikel
20/1 WERP (permanente uitbreiding):
- Geldt
voor alle veroordeelden zonder verblijfsrecht.
- De
directeur kan de invrijheidstelling verlenen met het oog op verwijdering
vanaf 12 maanden voor het strafeinde (dit was vroeger 6 maanden).
- Nieuw
Artikel 98/29/1 WERP (tijdelijke noodmaatregel tot 2030):
- Geldt
voor veroordeelden zonder verblijfsrecht met een straf van maximaal 3
jaar (uitgezonderd zeden, terrorisme en extremisme).
- De
invrijheidstelling kan al verleend worden vanaf 1/3de van de straf
(de VI-datum).
Voorwaarde voor beide regelingen: De
invrijheidstelling gebeurt uitsluitend als de Dienst Vreemdelingenzaken
(DVZ) de persoon daadwerkelijk en effectief overneemt om het land uit te zetten
of op te sluiten in een gesloten centrum. Indien betrokkene binnen 2 jaar
illegaal terugkeert naar België, wordt hij onmiddellijk opnieuw opgesloten om
de rest van zijn straf uit te zitten.
