Advies Controlorgaan politie
Mag iedereen te allen tijde de politie filmen tijdens een interventie?
Vaak wordt gedacht dat je alles en iedereen bij de politie zomaar mag filmen, simpelweg omdat er in België geen specifieke wet bestaat die dit uitdrukkelijk verbiedt. Dat is echter een misverstand.
- ‘Niet uitdrukkelijk verboden’ betekent niet dat het altijd zonder meer is toegestaan.
- Politieagenten zijn ook mensen. Zodra zij hun uniform aantrekken en op straat stappen, verliezen zij niet plots hun recht op privacy en de bescherming van hun persoonsgegevens (zoals vastgelegd in de Europese privacywetgeving of AVG).
- Er moet dus altijd een afweging gemaakt worden tussen de vrijheid van de burger (om te filmen) en de privacy van de agent.
Is er een verschil tussen de beelden opslaan op je gsm en ze online plaatsen?
Ja, er is een zeer groot juridisch verschil.
- Voor jezelf: Maak je beelden voor puur persoonlijk of huishoudelijk gebruik (bijvoorbeeld omdat je een monument filmt en er toevallig een agent door het beeld loopt), dan valt dit meestal niet onder de strenge privacywetgeving.
- Voor het internet: Zodra je een agent gericht filmt en die beelden deelt op sociale media zoals Facebook of YouTube, ben je actief persoonsgegevens aan het verspreiden. Vanaf dat moment heb je in principe een wettelijke basis nodig (of zelfs de toestemming van de agent) om dit te mogen doen, tenzij er een specifieke uitzondering geldt.
Wanneer mag ik de beelden wél verspreiden zonder toestemming van de agent?
Dit mag voornamelijk als je je kan beroepen op de "journalistieke uitzondering". In een democratie is het controleren van de macht van de politie via beelden essentieel (de zogenoemde 'vierde macht'). Toch zijn hier strikte grenzen aan verbonden:
- Maatschappelijk debat: De beelden moeten echt bijdragen aan een publiek debat. Denk aan het vastleggen van onrechtmatig politiegeweld of discriminatie.
- Geen banale feiten: Het filmen van een doordeweekse, banale verkeerscontrole om je nieuwsgierigheid te bevredigen of om de politie zwart te maken, draagt níét bij aan een maatschappelijk debat.
- Verantwoordelijkheid: Ook als je als gewone burger filmt en jezelf als 'burgerjournalist' ziet, moet je je aan basisregels houden, zoals het checken van de feiten en het niet zomaar plaatsen van eenzijdige, niet-geverifieerde beweringen. Daarnaast moet je je afvragen of het écht nodig is om het gezicht van de agent herkenbaar in beeld te brengen om je boodschap over te brengen.
Wat riskeer ik als ik agenten onterecht film en online zet?
Als je de grenzen overschrijdt en geen geldige reden hebt om de beelden te verspreiden, kan dit ernstige gevolgen hebben. Je riskeert administratieve of strafrechtelijke sancties:
- Inbreuk op de privacywetgeving: Je verwerkt illegaal persoonsgegevens, wat kan leiden tot stevige geldboetes.
- Belaging (Stalking): Als je foto's of video's plaatst met het doel de rust van de betrokken agent(en) ernstig te verstoren en hen te viseren.
- Laster en eerroof: Als je de beelden vergezelt van kwaadwillige, beledigende of onware commentaren om de reputatie van de agent bewust schade toe te brengen.
Mag de politie mijn smartphone afpakken als ze zien dat ik film?
De politie mag je gsm niet zomaar uit je handen rukken puur en alleen omdát je filmt. Er zijn echter situaties waarin dit wel mag:
- Wanneer de politie vaststelt dat jouw manier van filmen op dat moment een misdrijf vormt (bijvoorbeeld een flagrante privacyschending of stalking), mogen ze je toestel in beslag nemen om het bewijsmateriaal veilig te stellen.
- Omdat het uitlezen van een smartphone een enorme inbreuk is op jouw eigen privacy, moet dit wel proportioneel gebeuren. De politie kan je bijvoorbeeld eerst de kans geven om zélf de beelden in hun bijzijn te wissen. Soms kan men ook enkel de specifieke video kopiëren zonder je hele toestel mee te nemen.
- Het Controleorgaan adviseert agenten bovendien om bij twijfel altijd eerst een magistraat (zoals het parket) te contacteren voor toestemming en instructies.
Hoe moet het nu verder?
Doordat er geen specifieke wet is, is het momenteel voor zowel de burger als de agent onduidelijk wat exact wel en niet mag. Rechters moeten nu telkens per geval beslissen. Het Controleorgaan (COC) dringt er dan ook sterk bij de overheid op aan om snel een duidelijke wet te maken. Daarin moet zwart op wit komen te staan óf en wanneer je mag filmen, wanneer je mag publiceren, en wanneer de politie mag ingrijpen.
Tijdschrift voor Mensenrechten - Het recht om politie te filmen
Is het wettelijk toegestaan om een politie-interventie te filmen?
- Volgens het Controleorgaan op de Politionele Informatie (COC) is er momenteel geen duidelijke wet in België die dit uitdrukkelijk regelt. Het COC stelt dat "niet uitdrukkelijk verboden" niet automatisch betekent dat het zomaar mag.
- Daartegenover stellen juristen en mensenrechtenorganisaties (zoals Police Watch) dat dit recht wél internationaal beschermd is onder de vrijheid van meningsuiting. Het filmen van de politie door burgers is een belangrijk instrument van democratische controle, dat in het verleden al meermaals buitensporig politiegeweld aan het licht heeft gebracht.
Verliezen agenten hun recht op privacy zodra zij hun uniform aantrekken?
- Zeker niet. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) oordeelt dat ook werknemers en ambtenaren, waaronder politieagenten in functie, het recht hebben op de bescherming van hun privéleven en persoonsgegevens.
- Dit recht op privacy is echter niet absoluut. Een inbreuk erop kan wettelijk worden toegestaan als dit noodzakelijk is in een democratische samenleving.
Welk recht weegt zwaarder: de privacy van de agent of de vrijheid van de filmer?
- De Europese rechtspraak stelt dat de vrijheid van meningsuiting en het recht op privacy in principe gelijkwaardig zijn. Er is dus geen standaardregel die zegt welk recht altijd wint.
- Er moet per situatie een afweging worden gemaakt. Daarbij kijkt men naar verschillende factoren: draagt het beeldmateriaal bij aan een maatschappelijk debat? Wat is de context? Wat zijn de gevolgen van de publicatie?.
- Zolang er geen sprake is van onterechte persoonlijke aanvallen of opzettelijke laster, mag men filmen en communiceren over zaken van algemeen belang.
Zijn gewone burgers die beelden online plaatsen beschermd zoals journalisten?
- Ja, vaak wel. Het Europees Hof van Justitie hanteert een zeer ruime definitie van "journalistieke activiteiten".
- Dit omvat elke activiteit die als doel heeft om informatie, meningen of ideeën met het publiek te delen, ongeacht het medium (zoals YouTube of andere sociale media). Burgers die via hun beelden maatschappelijke misstanden willen aankaarten, genieten hierdoor een sterke bescherming.
Mag een agent zomaar beslissen om een smartphone of camera af te pakken?
- Mensenrechtenexperts vinden het zeer gevaarlijk als een agent dit op eigen houtje zou beslissen, simpelweg omdat hij of zij voelt dat de eigen privacy geschonden wordt. De agent treedt op dat moment immers op als partij én als rechter in zijn eigen zaak.
- Dit kan de politie bovendien duur komen te staan: een rechtbank in Brussel veroordeelde in 2021 nog twee agenten voor diefstal, omdat zij zonder geldige juridische reden de camera van een journalist in beslag hadden genomen.
Zijn er situaties waarin filmen echt niet door de beugel kan?
- Het recht om te filmen kan en mag absoluut beperkt worden wanneer de persoon die filmt de veiligheid in gevaar brengt, de openbare orde verstoort, of een lopende politieoperatie fysiek hindert.
- Ook de bescherming van de persoonlijke levenssfeer van de personen die door de politie worden aangehouden, kan een geldige reden zijn om het filmen te stoppen.
Moet er een nieuwe wet komen om dit allemaal te verduidelijken?
- Het Controleorgaan (COC) vindt van wel en pleit voor nieuwe wetgeving om rechtszekerheid te bieden.
- Juristen en mensenrechtenorganisaties vinden zo'n nieuwe wet echter onnodig en zelfs ongewenst. Zij oordelen dat het huidige Europese toetsingskader al voldoende mogelijkheden biedt om elke situatie eerlijk en individueel te beoordelen. Elke nieuwe wet die als doel heeft dit recht in het algemeen in te perken, wordt door hen gezien als een gevaarlijke stap terug voor de democratische controle op de politie.
ICT-Rechtswijzer - Mag ik de politie filmen en de beelden online plaatsen.
Mag je zomaar alles filmen als de politie aan het werk is?
- In principe is het louter filmen van een politie-interventie toegestaan. Het vastleggen van een politieoptreden, bijvoorbeeld om later als bewijs te dienen, is een belangrijk democratisch recht.
- Er is echter een harde voorwaarde: je mag de politieactie op geen enkele manier hinderen en je moet de bevelen van de agenten (zoals de vraag om afstand te houden) opvolgen.
Is het toegestaan om deze gemaakte beelden vervolgens op sociale media te plaatsen?
- Hier bevindt zich het grootste risico. Zodra je beelden publiceert waarop mensen herkenbaar in beeld komen, verwerk je persoonsgegevens en val je onder de strenge privacywetgeving (de AVG of GDPR).
- Zonder toestemming van de gefilmde personen is dit in de regel verboden.
- Er bestaat weliswaar een uitzondering voor "journalistieke doeleinden", maar rechters passen die zeer streng toe. Als jouw enige doel is om iemand persoonlijk aan te vallen of zwart te maken, in plaats van het publiek eerlijk te informeren, vervalt deze bescherming.
- De veiligste optie is altijd om personen (zowel agenten als omstaanders) onherkenbaar te maken voordat je iets online plaatst.
Wat is de grens tussen kritiek uiten en strafbare feiten plegen?
- Je ongenoegen uiten of een subjectieve mening geven over een politieoptreden (bijvoorbeeld: "Ik vond dat de politie te hardhandig optrad") valt onder de vrijheid van meningsuiting.
- De grens wordt overschreden wanneer je opzettelijk onwaarheden verspreidt om iemands reputatie te vernietigen. Het kwaadwillig toeschrijven van valse feiten aan een identificeerbare agent, met als doel hem of haar publiekelijk belachelijk te maken of te schaden, is een misdrijf dat "smaad" wordt genoemd.
Verliezen politieagenten hun recht op privacy zodra zij hun uniform aantrekken?
- Absoluut niet. Ook al oefenen agenten een openbare functie uit in de openbare ruimte, zij behouden te allen tijde hun recht op de bescherming van hun persoonsgegevens en hun reputatie.
- Zij zijn geen vogelvrij verklaard wild en kunnen juridische stappen ondernemen tegen valse of schadelijke online campagnes.
Welke gebeurtenis leidde tot een recente uitspraak van de rechtbank hierover?
- Tijdens een interventie in Gent filmde een zogenaamde "YouTuber" de politie, weigerde hij afstand te houden en was hij agressief.
- Na de feiten plaatste hij selectief gemonteerde en uit de context gerukte beelden op Instagram.
- Hij beschuldigde een specifieke agent er bovendien valselijk van een racistische uitspraak ("Pak de makakken") te hebben gedaan, en bewerkte het filmpje zelfs om dit kunstmatig te versterken.
Hoe heeft de rechter in deze specifieke zaak beslist?
- De rechter was onverbiddelijk: dit was geen journalistiek, maar een gerichte, kwaadwillige persoonlijke aanval op de politie-inspecteur.
- De man werd veroordeeld voor drie zaken: weerspannigheid (het negeren van bevelen en agressief gedrag), smaad aan de politie, én het schenden van de privacywetgeving (AVG).
- De straf bestond uit een werkstraf van 50 uur en het betalen van een aanzienlijke schadevergoeding van 3.250 euro aan de slachtoffers.
Wat is de allerbelangrijkste les uit dit vonnis?
- Je mag de politie controleren en bekritiseren, maar dat recht stopt waar de persoonlijke integriteit en de reputatie van een agent begint.
- Beelden manipuleren, uit de context rukken en via sociale media valse beschuldigingen lanceren heeft niets te maken met vrije meningsuiting, maar is een strafbaar feit met zware financiële en strafrechtelijke gevolgen.
Brochure
