Bron reactie Belgische regering
Wat is dit document?
Dit document is de officiële reactie van de Belgische regering op een uiterst kritisch rapport van het Europees Comité voor de preventie van foltering en onmenselijke of vernederende behandeling of bestraffing (het CPT). Het CPT heeft in mei 2025 een uitgebreid inspectiebezoek gebracht aan verschillende Belgische gevangenissen, rechtbankcellen en forensisch psychiatrische centra. Op 8 september 2026 heeft de Belgische overheid deze gedetailleerde verdediging en haar herstelplannen gepubliceerd.
Wie of wat is het CPT?
Het CPT is een onafhankelijke Europese waakhond die toeziet op de rechten en menswaardige behandeling van burgers die door de overheid van hun vrijheid zijn beroofd. Dit omvat niet alleen gevangenen, maar bijvoorbeeld ook geïnterneerden in psychiatrische instellingen. Het Comité brengt periodieke bezoeken en doet bindende aanbevelingen om misbruik, foltering en vernedering te voorkomen. Hoewel België de rapporten altijd netjes openbaar maakt, spoort het CPT de regering aan om in te stemmen met automatische publicatie van alle toekomstige rapporten, een procedure die momenteel nog door België wordt overwogen.
Het grootste probleem: Gevangenisoverbevolking
De Belgische gevangenissen kampen al jaren met een structurele en ernstige overbevolking die de menselijke waardigheid onder druk zet.
- Matrassen op de grond: Eind juni 2026 was de situatie zo nijpend dat er in de Belgische gevangenissen nog steeds 605 gedetineerden op de grond moesten slapen bij gebrek aan bedden.
- De Noodwet van 22 juli 2026: Om de druk onmiddellijk te verlichten, heeft de regering een nieuwe wet aangenomen die op 1 oktober 2026 van kracht wordt. Deze wet voorziet in het drastisch uitbreiden van elektronisch toezicht (enkelbanden) voor straffen tot 10 jaar, en het verlengen van de vervroegde invrijheidstelling tot 6 maanden voor het einde van de straf.
- Uitwijzing en buitenlandse capaciteit: De overheid versnelt de repatriëring van gedetineerden zonder wettig verblijfsrecht door betere samenwerkingsakkoorden te sluiten met herkomstlanden zoals Marokko. Daarnaast onderzoekt de minister van Justitie serieus de juridische en praktische opties om gevangeniscapaciteit in het buitenland te huren of bouwen (zoals in Kosovo).
- Infrastructuur (Masterplan IV): De regering wil tegen 2028 via Masterplan IV structureel 1300 extra cellen realiseren door nieuwe gevangenissen en detentiehuizen te openen. De definitieve sluiting van de sterk verouderde gevangenis van Sint-Gilles is hierdoor uitgesteld tot uiterlijk eind 2035.
Mensen met psychische problemen (Geïnterneerden)
Een ander pijnlijk dossier is de opvang van geïnterneerden (personen die een misdrijf pleegden maar wegens een psychische stoornis niet toerekeningsvatbaar zijn).
- Enorme stijging: Het aantal geïnterneerden is explosief gestegen van 3500 in 2018 naar 4616 eind 2025. Door een chronisch tekort aan opvangplaatsen in de zorg verblijven honderden van hen nog steeds in reguliere gevangenisvleugels.
- Nieuwe forensische centra (CPL's): Er wordt gewerkt aan de bouw van nieuwe Forensisch Psychiatrische Centra in Aalst, Ostend, Wavre en Paifve. Daarnaast heeft Vlaanderen 137 extra bedden gecreëerd in forensische zorgwoningen.
- Wetswijzigingen: De wet op de internering wordt herzien om te garanderen dat alleen geïnterneerden die een ernstig gevaar vormen voor de fysieke of psychische integriteit van anderen, nog in een gevangenisomgeving terecht kunnen komen.
Gezondheidszorg achter tralies
Het CPT hamert erop dat de medische zorg in detentie gelijkwaardig moet zijn aan de zorg in de vrije samenleving. België voert momenteel een stapsgewijze hervorming door om de medische diensten over te dragen aan de openbare gezondheidszorg.
- Aansluiting bij het RIZIV: Sinds 2023 zijn gedetineerden administratief aangesloten bij de verplichte ziekteverzekering. Vanaf 1 januari 2029 zal ook de financiering en distributie van geneesmiddelen volledig door het RIZIV/INAMI worden overgenomen.
- Omnipro-systeem: In alle gevangenissen is inmiddels het elektronische patiëntendossier 'Omnipro' geïnstalleerd. Dit systeem is compatibel met externe eHealth-diensten, wat de overdracht van medische dossiers bij invrijheidstelling of verhuizing sterk verbetert.
- Groot tandartsen- en personeelstekort: Het CPT uitte scherpe kritiek op het gebrek aan artsen en psychiaters. De hypermoderne ziekenhuisvleugel in de nieuwe gevangenis van Haren was tijdens de inspectie bijvoorbeeld nog volledig gesloten wegens een chronisch tekort aan verpleegkundigen. Om tandheelkundige noodgevallen op te lossen, start de overheid nu met mobiele tandartsteams die van gevangenis naar gevangenis reizen.
Veiligheid, geweld en toezicht
Om geweld tussen gedetineerden, maar ook eventueel machtsmisbruik door bewakers te voorkomen, zijn er nieuwe toezichtmaatregelen getroffen.
- Bodycams voor interventieteams: Het CPT adviseert het gebruik van bodycams tijdens incidenten. De overheid stemt hiermee in en heeft de wettelijke bewaartermijn van camerabeelden verlengd naar minimaal een maand (en tot drie maanden voor gevangenissen) om eventueel misbruik grondig te kunnen onderzoeken.
- Digitale letselregistratie: Vanaf de tweede helft van 2026 worden medische posten uitgerust met smartphones. Artsen moeten hiermee opgelopen verwondingen van gedetineerden direct fotograferen en objectief registreren in het patiëntendossier. Dit maakt een onafhankelijke bewijsvoering bij eventuele mishandeling mogelijk.
- Garanties bij stakingen (Minimumdienst): De wet op de minimumdienstverlening garandeert dat gedetineerden tijdens cipiersstakingen recht hebben op basisbehoeften. Hieronder valt dat zij minimaal twee keer per week moeten kunnen douchen en wekelijks bezoek of telefonisch contact met advocaten en familie moeten behouden.
Rechten van buitenlandse gedetineerden
Voor buitenlanders zonder verblijfsrecht die aan het einde van hun straf of voorlopige hechtenis zijn gekomen, gelden strikte regels om willekeurige detentie te voorkomen.
- Wanneer de strafrechtelijke titel vervalt, mag de Dienst Vreemdelingenzaken de betrokkene nog maximaal 7 dagen administratief vasthouden in de gevangenis in afwachting van hun feitelijke uitzetting. Dit gebeurt onder strikt toezicht van een rechter en mag niet zomaar verlengd worden.
Samengevat is dit document een gedetailleerde reactie waarin de Belgische overheid enerzijds de enorme operationele problemen en personeelstekorten erkent, maar anderzijds aantoont dat zij via ingrijpende wetswijzigingen, miljoeneninvesteringen in infrastructuur en digitale systemen probeert om de detentieomstandigheden menswaardiger te maken.
