“Het opleggen van quota aan de onderzoeksrechter: de
onderzoeksrechter heeft geen controle over het aantal zaken dat hij of zij te
behandelen krijgt, noch over het aantal verdachten dat voortvloeit uit
onderzoeken.”
In een artikel van de VRT komt opnieuw het opleggen van
quota van het aantal gevangenen aan de onderzoeksrechters aan bod.
“Gevangenisdirecteurs schrijven open brief aan minister
Verlinden: "Vol is vol, leg maximumaantal gevangenen vast"
https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2025/03/20/open-brief-gevangenisdirecteurs/
Onderstaande tekst gaat niet over het opleggen van
quota in de gevangenis, dat op zich zeker een onderzoek verdient, mogelijk moet
zijn voor bepaalde minder zware misdrijven en waar de overheid haar
verantwoordelijkheid moet nemen.
Onderstaande tekst gaat wel over het opleggen van
quota aan de onderzoeksrechters voor een groot aantal zware misdrijven. Dit
voorstel getuigt van weinig realiteitszin en ik leg dit hierna uit.
Hoe krijgt een onderzoeksrechter zaken toebedeeld?
De twee voornaamste manieren waarop een onderzoeksrechter
zaken toebedeeld krijgt, is via een vordering van het openbaar ministerie en
via een burgerlijke partijstelling.
Het is voornamelijk via een vordering van het openbaar
ministerie dat voorlopige hechtenis van verdachten wordt gegenereerd.
Hoeveel zaken en verdachten krijgt een onderzoeksrechter
toebedeeld?
Alles hangt hier af van de vordering van het openbaar
ministerie die de aanhouding vordert van een aantal personen of van het
gerechtelijk onderzoek van de onderzoeksrechter die in het kader van zijn
onderzoek nieuwe verdachten op het spoor komt.
Hier staat geen enkele beperking op en als het openbaar
ministerie geconfronteerd wordt met grote zaken zoals SKECC, zware drugzaken
enz., kan de onderzoeksrechter niet zomaar de vordering van het openbaar
ministerie naast zich neerleggen of zware verdachten laten “lopen”.
Heeft de onderzoeksrechter invloed op het aantal
strafzaken en verdachten?
Misdaadstatistieken fluctueren voortdurend en zijn
afhankelijk van talrijke factoren, zoals maatschappelijke omstandigheden,
criminaliteitstrends en politiecapaciteit.
In sommige periodes kunnen er meer verdachten worden
opgepakt en in andere minder.
Met welke elementen moet een onderzoeksrechter rekening
houden als hij iemand opsluit als verdachte in de gevangenis?
De wet legt een aantal minimumvereisten op vooraleer de
onderzoeksrechter iemand onder voorlopige hechtenis kan plaatsen.
Daarnaast zijn bijkomende voorwaarden nodig.
Indien het maximum van de van toepassing zijnde straf 15
jaar opsluiting niet te boven gaat, kan het bevel tot aanhouding slechts worden
verleend als er ernstige redenen bestaan om te vrezen dat de in vrijheid
gelaten verdachte:
- nieuwe
misdaden of wanbedrijven zou plegen (het gevaar voor recidive –
herhaling);
- zich
aan het optreden van het gerecht zou onttrekken (het vluchtgevaar);
- bewijzen
zou pogen te laten verdwijnen (het verduisteringsgevaar);
- zich
zou verstaan met derden (het collusiegevaar – gevaar voor samenspraak).
Waarom het voorstel voor een groot deel onhaalbaar is?
Eerste voorbeeld.
Het openbaar ministerie opent een opsporingsonderzoek
bijvoorbeeld in het kader van SKYECC en vordert op basis van de voorhanden
zijnde gegevens de aanhouding van 12 verdachten.
Het aantal plaatsen in de gevangenis is beperkt tot 6.
Het is de onderzoeksrechter die uiteindelijk over de
aanhouding beslist, maar indien ieders aandeel van deze 12 verdachten hetzelfde
is en volledig voldoet aan de voorwaarden van de voorlopige hechtenis, moet hij
dan russische roulette spelen en enkel de verdachten1, 3, 5, 7, 9 en 11
aanhouden en de andere vrijlaten?
Tweede voorbeeld.
Een zware drugscrimineel wordt opgepakt. Er zijn
aanwijzingen dat hij opereert met verschillende verkopers van drugs.
Er is geen plaats meer in de gevangenis. Enkel een enkelband
is nog mogelijk, doch denkt u dat er geen kans bestaat dat hij de enkelband
doorknipt, vlucht, nieuwe feiten pleegt en al zijn verkopers verwittigt?
Derde voorbeeld.
Een man pleeg een moord. Er bestaat geen discussie over de
feiten, maar de gevangenis zit vol. Moet hij die man laten lopen en enkel een
enkelband voorzien opnieuw met kans op vluchtgevaar?
Vierde voorbeeld.
Een man pleegt zware zedendelichten. Er bestaat geen
discussie over de feiten. Hij werd in het verleden al veroordeeld voor
gelijkaardige feiten.
Moet de onderzoeksrechter die man niet onder
aanhoudingsmandaat plaatsen met het risico van herhaling?
Conclusie: een inefficiënt en onrechtvaardig systeem
Een systeem waarin onderzoeksrechters gebonden zijn aan
quota is momenteel in strijd met de kernprincipes van het recht.
Het zou leiden tot beslissingen die niet gebaseerd zijn op
objectieve criteria zoals bewijslast en rechtsregels, maar op cijfers en
administratieve beperkingen.
Dit ondermijnt de rechtszekerheid en zet de deur open voor
willekeurige en onrechtvaardige beslissingen.
Het is dus niet realistisch of wenselijk om voor een groot
aantal misdrijven quota op te leggen aan onderzoeksrechters.
In plaats daarvan moet men vertrouwen op het onafhankelijke
oordeel van de rechter, die per zaak oordeelt op basis van de feiten en de wet,
en niet op basis van vooraf bepaalde statistieken.
Zijn er oplossingen?
Natuurlijk zijn er oplossingen, maar daarvoor moet wat
vooruit gekeken worden door de politici.
De misdaad tiert nu immers welig en men moet daarmee rekening houden en vooruit
kijken.
Voor bepaalde minder zware door de wet bepaalde
misdrijven zou de wet kunnen voorzien dat quota bepaald worden. De
verantwoordelijkheid voor de nadelige gevolgen van het opleggen van dergelijke
quota zou dan voor rekening zijn van de overheid, gezien dit voorzien zou zijn
in de wet.
Daarnaast kan de duur van de voorlopige hechtenis voor
bepaalde misdrijven beperkt worden tot een maximum.
Ook het minimum wanneer voorlopige hechtenis kan
toegepast worden, kan door de wetgever aangepast worden.
In alle geval zal geen enkele verantwoordelijkheid bij de
onderzoeksrechter kunnen gelegd worden, wanneer een zware drugscrimineel vlucht
en nieuwe feiten feiten pleegt, een moordenaar de vlucht neemt, een zware
zedendelinquent nieuwe feiten pleegt enz.
Wie nog meer wil weten over dit onderwerp, zie deze
bijdrage:
Te veel aanhoudingsbevelen: onderzoeksrechters
medeverantwoordelijk voor overbevolking gevangenissen?
