Vernieuwing in het Belgische Personen- en Familierecht: Wat Verandert er voor de Burger?
Het Belgische personen- en familierecht staat voor een belangrijke vernieuwing. Met het wetsontwerp betreffende diverse bepalingen over het personenrecht (Kamerstuk 56 1803/001), ingediend door minister van Justitie Annelies Verlinden, worden tal van wetten grondig gemoderniseerd.
Het wetsontwerp brengt menselijkere terminologie bij zwangerschapsverlies, versterkt de rechten van kwetsbare personen, vereenvoudigt administratieve procedures en past de wetgeving aan recente rechtspraak van het Grondwettelijk Hof aan.
In dit overzichtsartikel zetten we alle concrete vernieuwingen overzichtelijk op een rij.
1. Respectvollere Taal en Meer Rechten bij Zwangerschapsverlies
Een van de meest ingrijpende en menselijke aanpassingen betreft de wetgeving rond stilgeboren kinderen.
- Van 'levenloos' naar 'stilgeboren': De officiële benaming "akte van een levenloos kind" in het oud Burgerlijk Wetboek wordt gewijzigd in "akte van een stilgeboren kind". De vroegere term werd door veel ouders als pijnlijk ervaren. De nieuwe benaming beoogt een betere ondersteuning te bieden bij het rouwproces.
- Toekenning van een familienaam bij kortere zwangerschapsduur: Vroeger konden ouders pas een familienaam toekennen aan hun kind bij een zwangerschapsduur van minstens 180 dagen. Het nieuwe wetsontwerp breidt deze mogelijkheid uit naar kinderen die stilgeboren worden na een zwangerschapsduur van 140 tot 179 dagen. Ouders kunnen het kind nu zowel een voornaam als een familienaam geven.
- Overgangsregeling voor het verleden: Er is voorzien in een specifieke overgangsregeling voor ouders die sinds 31 maart 2019 een stilgeboren kind hebben verloren na een zwangerschap van 140 tot 179 dagen. Zij kunnen via een verklaring bij de ambtenaar van de burgerlijke stand alsnog vragen om de naam van hun kind toe te voegen aan de opgemaakte akte.
2. Beter Beschermde Rechten voor Beschermde Personen en Minderjarigen
Het wetsontwerp werkt verschillende lacunes in de wetgeving weg en stemt het recht af op uitspraken van het Grondwettelijk Hof:
- Recht op echtscheiding via de bewindvoerder: Naar aanleiding van arrest nr. 21/2026 van het Grondwettelijk Hof wordt het absolute verbod voor bewindvoerders om een echtscheiding in te stellen geschrapt. Wanneer een beschermde persoon wilsonbekwaam is om zijn of haar wil te uiten, kan de bewindvoerder voortaan machtiging vragen aan de vrederechter om een echtscheidingsprocedure in te leiden. De vrederechter oordeelt daarbij streng of de echtscheiding in het belang is van de beschermde persoon.
- Aanpassing van de geslachtsregistratie: Personen die onbekwaam werden verklaard om een verzoek tot aanpassing van hun geslachtsregistratie te doen, kunnen voortaan via de vrederechter een machtiging vragen om deze aanpassing alsnog uit te voeren.
- Minderjarigen bij vereffening-verdeling: In navolging van het regeerakkoord wordt de aanwezigheid van de vrederechter bij de werkzaamheden van een minnelijke vereffening en verdeling (zoals bij een erfenis) waarbij een minderjarige of beschermde persoon betrokken is, facultatief gemaakt. De vrederechter zit de werkzaamheden enkel nog voor als hij dat nodig acht of wanneer er een belangenconflict bestaat.
3. Digitalisering en Snellere Procedures bij de Rechtbank
Voor burgers die een procedure voeren voor de familierechtbank brengt het wetsontwerp een merkbare administratieve vereenvoudiging met zich mee:
- Het 'Only-once'-principe: Burgers hoeven bij het inleiden van een zaak voor de familierechtbank (zoals bij een echtscheiding of adoptie) niet langer zelf documenten op te vragen die al beschikbaar zijn in officiële databanken. De griffie wordt wettelijk verplicht om de vereiste uittreksels en akten uit de Databank Akten Burgerlijke Stand (DABS), het Rijksregister of het Centraal Register van Huwelijksovereenkomsten zelf op te vragen en toe te voegen aan het procesdossier.
- Rechtstreekse uitwisseling via de DABS: Alle rechterlijke beslissingen die betrekking hebben op de staat van de persoon, weigeringen van de burgerlijke stand of de nietigverklaring van een wettelijke samenwoning worden voortaan door de griffie rechtstreeks via de DABS doorgestuurd naar de bevoegde ambtenaar.
- Opvragen van akten via bijzondere volmacht: Het recht om uittreksels en afschriften van niet-openbare akten van de burgerlijke stand op te vragen wordt verduidelijkt: dit kan voortaan ook gebeuren door elke gemachtigde op voorlegging van een onderhandse bijzondere volmacht van de betrokkene.
4. Vlotter Corrigeren van Fouten in de Burgerlijke Stand
Ambtenaren van de burgerlijke stand worden in hun dagelijkse praktijk vaak geconfronteerd met fouten of onvolledigheden in akten. Het wetsontwerp verruimingsmaatregelen in:
- Afstappen van het strikte begrip 'materiële vergissing': Het verouderde begrip 'materiële vergissing' wordt vervangen door 'foutieve of onvolledige gegevens'.
- Administratieve correctie zonder rechtbank: Ambtenaren van de burgerlijke stand krijgen de bevoegdheid om zelf fouten in de afstamming of naam (bijvoorbeeld wanneer de burgerlijke staat van de moeder bij geboorteonduidelijk was) en transliteratieverschillen (zoals de spelling van buitenlandse namen) te verbeteren op basis van officiële documenten, zonder dat burgers hiervoor naar de familierechtbank moeten stappen.
5. Noodregeling voor de DABS bij Crisis of Oorlog
Sinds 2019 worden alle Belgische akten van de burgerlijke stand digitaal opgemaakt in de DABS. Om de continuïteit van de dienstverlening te garanderen bij extreme gebeurtenissen, geeft het wetsontwerp een delegatie aan de Koning om noodprocedures vast te stellen. In geval van een algemene en langdurige onbeschikbaarheid van de DABS ten gevolge van oorlogstijd of een civiele noodsituatie kunnen akten, afschriften en uittreksels tijdelijk op papier of via een alternatieve wijze worden opgemaakt en afgeleverd.
6. Technische Aanpassingen aan het Belgische Nationaliteitsrecht
Tot slot bevat het wetsontwerp een aantal correcties in het Wetboek van de Belgische nationaliteit:
- Nationaliteit van kinderen bij verblijf in het buitenland: Naar aanleiding van arrest nr. 12/2026 van het Grondwettelijk Hof wordt verduidelijkt dat bij een nationaliteitsverklaring voor een kind de verklaring van één ouder volstaat als de andere ouder minder dan één jaar niet meer in België woont én toestemt met de toekenning van de Belgische nationaliteit.
- Aanvragen vanuit het buitenland: Belgen in het buitenland kunnen nationaliteitsverklaringen voortaan ook elektronisch of per post afleggen bij de bevoegde Belgische consulaire beroepspost.
- Efficiënter werk voor de Veiligheid van de Staat: De informatiestroom naar de Veiligheid van de Staat bij nationaliteitsaanvragen wordt gedigitaliseerd en beperkt tot de strikt noodzakelijke documenten om de administratieve werklast te verlichten.
Overzichtstabel: Wat Verandert er Concreet?
| Thema | Oude Regeling | Nieuwe Regeling (Wetsontwerp) |
|---|---|---|
| Zwangerschapsverlies | "Akte van een levenloos kind"; familienaam pas vanaf 180 dagen. | "Akte van een stilgeboren kind"; familienaam mogelijk vanaf 140 dagen. |
| Echtscheiding beschermde persoon | Absoluut verbod voor bewindvoerder om echtscheiding in te stellen. | Bewindvoerder kan machtiging vragen aan vrederechter bij wilsonbekwaamheid. |
| Documenten familierechtbank | Burger moest vaak zelf akten uit DABS en bevolkingsregister aanleveren. | Griffie vraagt vereiste akten en gegevens automatisch op via DABS/Rijksregister. |
| Fouten in burgerlijke stand | Alleen 'materiële vergissingen' konden eenvoudig gecorrigeerd worden. | Verruiming naar 'foutieve/onvolledige gegevens' (zoals transliteratie en afstamming). |
| Vereffening-verdeling (minderjarigen) | Verplichte aanwezigheid van de vrederechter bij werkzaamheden. | Aanwezigheid van de vrederechter wordt facultatief. |
Inwerkingtreding
De bepalingen van deze wet treden gefaseerd in werking:
- De meeste organisatorische maatregelen en wijzigingen aan de DABS, het stilgeboren kind en de griffieverplichtingen treden in werking op de eerste dag van de zesde maand na publicatie in het Belgisch Staatsblad.
- De technische procedurele vereenvoudigingen treden in werking op de eerste dag van de tweede maand na publicatie.
