Het Liberties Rule of Law Report 2026 biedt een kritische analyse van de rechtsstaat binnen de Europese Unie gedurende het jaar 2025. De publicatie, opgesteld door circa veertig mensenrechtenorganisaties, signaleert een zorgwekkende trend van stagnatie en achteruitgang in de meeste lidstaten. Het rapport onderzoekt vier centrale pijlers: de onafhankelijkheid van het rechtssysteem, corruptiebestrijding, mediavrijheid en de democratische controlemechanismen. Volgens de auteurs negeren veel regeringen de aanbevelingen van de Europese Commissie, terwijl de EU-instituties zelf ook onder vuur liggen vanwege ondoorzichtige wetgevingsprocedures. De bron concludeert dat de huidige instrumenten tekortschieten om de erosie van democratische waarden effectief te stoppen.
In het rapport wordt de staat van de rechtsstaat in België beoordeeld als een "Slider" (afglijdend). Er wordt gewaarschuwd dat politieke beslissingen fundamentele rechten verzwakken en dat er sprake is van achteruitgang (regressie) op verschillende cruciale gebieden.
De belangrijkste bevindingen over België zijn verdeeld over vier hoofdthema's:
1. Het rechtssysteem (Justitie)
- Structurele onderfinanciering: België besteedt slechts 0,22% van het bbp aan justitie, wat ruim onder het Europese gemiddelde van 0,31% ligt. Dit leidt tot een ernstig tekort aan rechters en ondersteunend personeel.
- Genegeerde rechterlijke uitspraken: Een zeer zorgwekkende trend is dat de uitvoerende macht (de overheid) openlijk weigert om definitieve rechterlijke uitspraken en vonnissen van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) op te volgen. Dit speelt met name op het gebied van asielrecht en de opvang van asielzoekers.
- Trage procedures: België heeft een aanzienlijke achterstand in rechtszaken. De lange doorlooptijden hebben al tot meerdere veroordelingen door het EHRM geleid.
- Daarnaast probeert de Belgische overheid samen met andere Europese leiders de autoriteit en de uitspraken van het EHRM ter discussie te stellen.
2. Anticorruptiebeleid
- Toename van corruptieperceptie: België is op de Corruptieperceptie-index van Transparency International gedaald naar een score van 69/100, het laagste punt sinds de oprichting van de index. 66% van de Belgen gelooft inmiddels dat corruptie wijdverspreid is.
- Er is te weinig opsporing en vervolging bij grensoverschrijdende (transnationale) corruptiezaken.
- Een intern rapport van de federale politie wees op onethisch en illegaal gedrag door agenten, maar de minister van Binnenlandse Zaken bagatelliseerde deze bevindingen, wat leidde tot twijfels over de politieke wil om dit aan te pakken.
3. Mediavrijheid
- Staatsgeheimen en persvrijheid: Het nieuwe Strafwetboek (Artikelen 582 en 586) heeft de definitie van 'staatsgeheimen' aanzienlijk verbreed. Hierdoor riskeren journalisten en klokkenluiders 3 tot 10 jaar gevangenisstraf als ze informatie over institutionele misstanden of internationaal handelsbeleid openbaar maken, wat een intimiderend effect heeft op onderzoeksjournalistiek.
- Mediaconcentratie: De voorgenomen fusie tussen twee grote Franstalige persgroepen (IPM en Rossel) vormt een zware bedreiging voor het mediapluralisme en de redactionele onafhankelijkheid.
- Er is sprake van een "brutalisering" van het medialandschap, met een recordaantal meldingen van aanvallen, bedreigingen en politieke inmenging tegen journalisten.
4. Machtsevenwicht en Burgerruimte (Checks & Balances)
- Inperking van de vrijheid van vereniging: Er ligt een omstreden wetsvoorstel van de minister van Binnenlandse Zaken dat de overheid de bevoegdheid geeft om verenigingen administratief te verbieden op basis van vage begrippen zoals "radicalisme". Dit vormt een directe en disproportionele bedreiging voor ngo's en de vrijheid van vereniging.
- Korting op toezichthouders: Het federale regeerakkoord voorziet in een bezuiniging van 25% op het budget van Unia (het Interfederaal Gelijkekansencentrum), wat de bescherming van mensenrechten in België direct in gevaar brengt.
Kortom, de Belgische overheid krijgt in het rapport zware kritiek omdat zij democratische tegenmachten en rechterlijke instanties actief ondermijnt in plaats van deze te beschermen.
